Trong nhiều năm, cuộc chiến với vi phạm bản quyền trên môi trường số ở Việt Nam thường được ví như "đuổi bắt bóng": chặn một tên miền, hàng chục tên miền khác lập tức mọc lên. Nhưng đợt cao điểm xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ mới đây cho thấy cách tiếp cận đã thay đổi — không chỉ chặn truy cập, mà truy đến đường dây và cắt đứt nguồn sống tài chính của các nền tảng lậu.

Đợt cao điểm và những gì đã diễn ra

Theo en.nhandan.vn, trong đợt cao điểm kéo dài từ ngày 7/5 đến 30/5/2026, các lực lượng chức năng đã tiến hành chặn nhiều nền tảng phát tán nội dung lậu, trong đó có phim và các chương trình truyền hình. Cùng với đó là việc triệt phá các mạng lưới vi phạm quy mô lớn và cắt nguồn doanh thu quảng cáo bất hợp pháp đang nuôi sống hệ sinh thái này.

Ba nhóm biện pháp nêu trên không rời rạc mà bổ trợ cho nhau. Chặn truy cập là biện pháp kỹ thuật tức thời, giúp giảm ngay lưu lượng người dùng. Triệt phá mạng lưới là biện pháp gốc, nhắm vào những người vận hành đứng sau nhiều tên miền, nhiều nền tảng cùng lúc. Còn cắt dòng quảng cáo là biện pháp kinh tế — vốn được giới chuyên môn quốc tế xem là đòn hiệu quả nhất, bởi phần lớn các trang phim lậu không thu tiền người xem mà sống bằng quảng cáo.

Vì sao "đánh vào dòng tiền" là hướng đi đúng

Mô hình kinh doanh của các nền tảng vi phạm bản quyền tương đối đơn giản: lấy nội dung không phải của mình, thu hút lượng truy cập lớn, rồi bán không gian hiển thị cho các nhà quảng cáo. Khi nguồn thu này bị chặn, chi phí duy trì hạ tầng, băng thông, tên miền và nhân sự vận hành trở thành gánh nặng không thể bù đắp.

Cách tiếp cận này còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa sang phía cầu:

• Với chủ sở hữu quyền: khôi phục một phần giá trị khai thác hợp pháp của tác phẩm điện ảnh, chương trình truyền hình, giải trí thể thao — những sản phẩm có chi phí đầu tư rất cao.
• Với doanh nghiệp quảng cáo: giảm rủi ro pháp lý và rủi ro thương hiệu khi vô tình xuất hiện bên cạnh nội dung vi phạm.
• Với người dùng: giảm tiếp xúc với các trang chứa mã độc, quảng cáo cờ bạc, lừa đảo — vốn thường bám theo nội dung lậu.
• Với thị trường hợp pháp: tạo dư địa cho các nền tảng có bản quyền phát triển thuê bao, từ đó tái đầu tư vào sản xuất nội dung trong nước.

Từ chiến dịch đến cơ chế thường trực

Điểm mạnh của một đợt cao điểm là tạo được sức răn đe tập trung trong thời gian ngắn. Nhưng chính đặc điểm "thời hạn" cũng là giới hạn của nó. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các mạng lưới vi phạm có khả năng phục hồi rất nhanh: đổi tên miền, chuyển máy chủ, dùng dịch vụ ẩn danh, tái xuất dưới thương hiệu mới chỉ sau vài tuần.

Vì vậy, giá trị lâu dài của những chiến dịch như đợt cao điểm 7/5 – 30/5/2026 nằm ở chỗ chúng có được chuyển hóa thành cơ chế thường trực hay không. Điều đó đòi hỏi:

• Phối hợp liên ngành ổn định giữa cơ quan quản lý thông tin – truyền thông, quản lý thị trường, công an kinh tế và cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ.
• Quy trình chặn nhanh với thời gian phản ứng tính bằng giờ thay vì bằng tuần, để theo kịp tốc độ tái lập tên miền.
• Trách nhiệm của trung gian: nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ, mạng phân phối nội dung, cổng thanh toán và mạng quảng cáo cần có nghĩa vụ rà soát rõ ràng.
• Hợp tác xuyên biên giới, bởi phần lớn hạ tầng của các nền tảng lậu đặt ngoài lãnh thổ Việt Nam.
• Dữ liệu công khai định kỳ về kết quả xử lý, giúp đo lường hiệu quả thực chất thay vì chỉ đếm số vụ.

Vai trò của chủ sở hữu quyền: không thể đứng ngoài

Thực thi bản quyền không thể chỉ là việc của Nhà nước. Cơ quan chức năng cần đầu vào là bằng chứng vi phạm được thu thập đúng chuẩn, mà bằng chứng ấy chủ yếu đến từ chính chủ sở hữu quyền. Điều này đặt ra yêu cầu cụ thể với các nhà sản xuất phim, đài truyền hình, hãng thu âm và đơn vị xuất bản Việt Nam:

• Hoàn thiện hồ sơ chứng minh quyền ngay từ khâu sản xuất — hợp đồng chuyển nhượng, giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, tài liệu về chuỗi quyền.
• Chủ động giám sát vi phạm bằng công cụ kỹ thuật (dấu vân tay số, thủy vân, quét tự động) thay vì phát hiện thụ động.
• Xây dựng năng lực pháp lý nội bộ hoặc thuê ngoài để gửi yêu cầu gỡ bỏ, khiếu nại và khởi kiện khi cần thiết.

Góc nhìn của VCDI

Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) cho rằng các đợt cao điểm xử lý vi phạm là tín hiệu tích cực, nhưng cần được nhìn nhận như một mắt xích trong chiến lược dài hạn về bảo hộ tài sản trí tuệ số. VCDI xác định ba hướng đóng góp: nghiên cứu chính sách nhằm đề xuất cơ chế xử lý nhanh và trách nhiệm của các trung gian số; phổ biến kiến thức để doanh nghiệp sáng tạo hiểu và bảo vệ được quyền của mình; và hỗ trợ kỹ thuật trong việc chuẩn hóa hồ sơ quyền, tư liệu hóa chứng cứ vi phạm.

Suy cho cùng, mỗi bộ phim, mỗi chương trình truyền hình bị phát tán trái phép đều là một khoản đầu tư bị bào mòn và một động lực sáng tạo bị suy giảm. Việc kiên quyết xử lý vi phạm — đặc biệt là cắt đứt dòng tiền quảng cáo bất hợp pháp — không chỉ bảo vệ vài doanh nghiệp, mà là bảo vệ điều kiện tồn tại của cả ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.