Một trong những vụ kiện được giới bản quyền toàn cầu theo dõi sát sao nhất trong hai năm qua vừa có hồi kết ở cấp sơ thẩm: Getty Images – kho ảnh thương mại lớn bậc nhất thế giới – đã thua phần lớn các yêu cầu về quyền tác giả trong vụ kiện nhằm vào Stability AI, nhà phát triển công cụ tạo ảnh bằng trí tuệ nhân tạo. Phán quyết được đưa ra tại Anh ngày 4/11/2025, khép lại một chương nhưng mở ra vô số câu hỏi cho cả ngành sáng tạo lẫn ngành công nghệ.

Phán quyết nói gì?

Theo reuters.com, Getty Images đã thất bại ở phần lớn các yêu cầu khởi kiện liên quan đến quyền tác giả trong vụ kiện mang tính bước ngoặt tại Anh nhằm vào công cụ tạo ảnh AI của Stability AI. Tuy nhiên, phán quyết không phải là một thất bại toàn diện: tòa vẫn ghi nhận một số vấn đề liên quan đến nhãn hiệu theo hướng có lợi cho Getty.

Nói cách khác, kết quả là một phán quyết "chia đôi" nhưng nghiêng hẳn về phía doanh nghiệp AI ở khía cạnh cốt lõi nhất – khía cạnh quyền tác giả. Đây chính là điểm khiến vụ việc trở nên quan trọng: câu hỏi trung tâm mà cả thế giới chờ đợi là liệu việc huấn luyện mô hình AI trên kho dữ liệu hình ảnh có bản quyền có cấu thành hành vi xâm phạm hay không, và ai phải chịu trách nhiệm nếu kết quả đầu ra của mô hình mang dấu vết của tác phẩm gốc.

Vì sao khía cạnh nhãn hiệu lại "cứu" một phần vụ kiện?

Điểm đáng chú ý về mặt kỹ thuật pháp lý là Getty không chỉ là chủ sở hữu quyền tác giả đối với kho ảnh, mà còn là chủ sở hữu nhãn hiệu gắn liền với hình ảnh thương mại của mình. Khi các yêu cầu về quyền tác giả gặp rào cản chứng minh, phần nhãn hiệu lại trở thành "lối vào" pháp lý còn lại. Điều này gợi ý một chiến lược đáng suy ngẫm cho các chủ thể quyền: trong tranh chấp với AI tạo sinh, bảo hộ đa lớp – quyền tác giả, nhãn hiệu, quyền liên quan, dữ liệu hợp đồng cấp phép – có sức chống chịu tốt hơn nhiều so với việc chỉ dựa vào một cơ sở duy nhất.

Ba bài học từ một phán quyết

1. Chứng minh trong tranh chấp AI là bài toán khó

Khác với vi phạm bản quyền truyền thống – nơi bản sao trái phép hiện hữu rõ ràng – tranh chấp với mô hình AI đặt nguyên đơn trước một "hộp đen": dữ liệu huấn luyện nằm ở đâu, được xử lý ra sao, hành vi sao chép (nếu có) diễn ra trên lãnh thổ nào. Yếu tố lãnh thổ đặc biệt nhạy cảm với các vụ kiện xuyên biên giới, khi hạ tầng tính toán, đội ngũ kỹ thuật và người dùng cuối có thể nằm ở ba quốc gia khác nhau. Đây là rào cản mà bất kỳ chủ thể quyền nào cũng phải lường trước trước khi khởi kiện.

2. Phán quyết ở một quốc gia không phải lời kết cho toàn cầu

Vụ Getty – Stability AI được xét xử theo pháp luật Anh, trong khi các vụ kiện tương tự vẫn đang tiếp diễn ở những hệ thống pháp luật khác với những học thuyết rất khác nhau – chẳng hạn học thuyết "sử dụng hợp lý" của Hoa Kỳ, hay các ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu (TDM) trong pháp luật Liên minh châu Âu. Vì vậy, không nên đọc phán quyết này như một tuyên bố rằng huấn luyện AI trên dữ liệu có bản quyền là hợp pháp ở mọi nơi. Nó chỉ cho thấy: với bộ chứng cứ và khung pháp lý cụ thể ấy, nguyên đơn chưa thuyết phục được tòa.

3. Cấp phép vẫn là con đường bền vững hơn kiện tụng

Nếu tòa án khó đưa ra câu trả lời dứt khoát, thị trường sẽ tự tìm lời giải. Xu hướng đang định hình rõ: các kho nội dung lớn chuyển từ đối đầu sang đàm phán cấp phép dữ liệu huấn luyện, biến kho tác phẩm thành một loại tài sản dữ liệu có giá. Với các doanh nghiệp AI, chi phí cấp phép có thể rẻ hơn nhiều so với rủi ro pháp lý kéo dài và tổn thất danh tiếng.

Ý nghĩa với Việt Nam

Việt Nam đang chứng kiến làn sóng ứng dụng AI tạo sinh trong quảng cáo, thiết kế, xuất bản, điện ảnh và âm nhạc. Câu chuyện Getty đặt ra những câu hỏi rất thực tế cho hệ sinh thái sáng tạo trong nước:

• Nhiếp ảnh gia, họa sĩ, nhà thiết kế Việt Nam có đang được bảo vệ khi tác phẩm bị thu thập để huấn luyện mô hình? Cơ chế phản đối, gỡ bỏ, hoặc "chọn không tham gia" hiện gần như chưa được chuẩn hóa.
• Doanh nghiệp sử dụng AI cần chuẩn bị gì về mặt tuân thủ: hợp đồng với nhà cung cấp mô hình, cam kết bồi hoàn, quy trình kiểm tra đầu ra trước khi thương mại hóa.
• Chiến lược bảo hộ đa lớp: đăng ký nhãn hiệu, quản trị metadata, watermark, lưu vết bản gốc – những công cụ tưởng nhỏ nhưng có thể quyết định thắng thua khi tranh chấp.

Với vai trò là tổ chức nghiên cứu về sáng tạo và bản quyền, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) cho rằng những vụ việc như Getty – Stability AI cần được theo dõi, phân tích và chuyển hóa thành khuyến nghị chính sách cụ thể: từ việc làm rõ giới hạn của các ngoại lệ đối với khai thác dữ liệu, đến xây dựng cơ chế cấp phép tập thể cho dữ liệu huấn luyện, và nâng cao năng lực chứng minh hành vi xâm phạm trong môi trường số cho chính các chủ thể quyền.

Kết luận

Phán quyết ngày 4/11/2025 không khép lại cuộc tranh luận về AI và bản quyền – nó chỉ cho thấy cuộc tranh luận ấy sẽ không được giải quyết bằng một vụ kiện duy nhất. Với giới sáng tạo, thông điệp rõ ràng: quyền không tự bảo vệ mình. Nó cần được đăng ký, quản trị, chứng minh và, khi cần, được thương lượng thành giá trị kinh tế. Trong kỷ nguyên mà mọi tác phẩm đều có thể trở thành dữ liệu, sự chủ động của chủ thể quyền mới là tuyến phòng thủ đầu tiên và quan trọng nhất.