Trong gần ba năm kể từ khi các mô hình AI tạo sinh bùng nổ, câu hỏi lớn nhất của giới sáng tạo toàn cầu vẫn treo lơ lửng: dùng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình AI là hợp pháp hay xâm phạm? Năm 2025 được xem là năm đầu tiên câu hỏi đó không còn nằm ở các bài bình luận học thuật hay thông cáo báo chí, mà bước vào phòng xử án và bắt đầu có những đường ranh giới do thẩm phán vạch ra.

Từ tranh cãi nguyên tắc đến án lệ cụ thể

Theo reuters.com, các phán quyết quan trọng của tòa án Mỹ trong năm 2025 liên quan đến việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI đã cho thấy tranh chấp về fair use (sử dụng hợp lý), về hành vi đào tạo mô hình và về thiệt hại thị trường đang dần được tòa án xác định rõ ràng hơn.

Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ: các vụ kiện AI không còn được xử lý như một khối thống nhất. Thay vì trả lời gọn ghẽ "huấn luyện AI có hợp pháp không", tòa án bắt đầu tách vấn đề thành nhiều lớp riêng biệt — và mỗi lớp có thể dẫn tới kết quả pháp lý khác nhau.

Ba lớp vấn đề đang được tách bạch

• Hành vi huấn luyện mô hình: việc đưa tác phẩm vào tập dữ liệu để mô hình "học" các quy luật ngôn ngữ, hình ảnh — có mang tính chuyển hóa (transformative) đủ để hưởng miễn trừ fair use hay không.
• Nguồn gốc dữ liệu: tác phẩm được thu thập hợp pháp hay lấy từ các kho sách, phim, nhạc sao chép lậu. Đây là điểm mà bài viết của Reuters nhấn mạnh khi đặt vấn đề piracy song song với vấn đề huấn luyện.
• Thiệt hại thị trường: yếu tố kinh điển trong phân tích fair use — liệu đầu ra của mô hình có thay thế, cạnh tranh trực tiếp và làm suy giảm thị trường của tác phẩm gốc, kể cả thị trường cấp phép dữ liệu huấn luyện đang hình thành.

Cách tách lớp này rất quan trọng về mặt học thuật pháp lý. Nó cho phép tòa án chấp nhận một phần lập luận của doanh nghiệp công nghệ về tính chuyển hóa của việc huấn luyện, đồng thời vẫn quy trách nhiệm nếu dữ liệu đầu vào có nguồn gốc bất hợp pháp. Nói cách khác, "mục đích chuyển hóa" không tự động rửa sạch một hành vi sao chép trái phép ở khâu thu thập dữ liệu.

Vì sao "thiệt hại thị trường" trở thành tâm điểm

Trong khung phân tích fair use của luật Mỹ, yếu tố thứ tư — tác động tới thị trường tiềm năng của tác phẩm — vốn là yếu tố có sức nặng lớn. Với AI tạo sinh, yếu tố này trở nên phức tạp hơn bao giờ hết, bởi thiệt hại không chỉ là bản sao trực tiếp thay thế bản gốc, mà còn là:

• Sự xuất hiện của khối lượng lớn nội dung do máy tạo ra cạnh tranh với sản phẩm của tác giả con người trên cùng một thị trường;
• Việc bỏ qua một thị trường cấp phép dữ liệu huấn luyện lẽ ra phải tồn tại, khiến chủ sở hữu quyền mất đi nguồn thu hợp pháp;
• Khả năng mô hình tái tạo phong cách, cấu trúc đặc trưng của tác giả ở mức có thể làm giảm giá trị thương mại của tác phẩm gốc.

Khi tòa án bắt đầu chấp nhận đưa những dạng thiệt hại này vào cân nhắc, cán cân giữa doanh nghiệp AI và giới sáng tạo có thể dịch chuyển đáng kể.

Hệ quả với thị trường: cấp phép dữ liệu trở thành chuẩn mực

Ý nghĩa thực tiễn lớn nhất của các phán quyết năm 2025 không nằm ở việc "ai thắng ai thua" trong từng vụ kiện, mà ở tín hiệu gửi tới thị trường: rủi ro pháp lý của việc thu thập dữ liệu tùy tiện đã trở nên định lượng được. Khi rủi ro có thể đo bằng tiền bồi thường, các doanh nghiệp AI buộc phải chuyển sang mua bản quyền dữ liệu, ký thỏa thuận cấp phép với nhà xuất bản, hãng thu âm, cơ quan báo chí — thay vì thu thập trước, giải trình sau.

Đây chính là cơ chế thị trường mà pháp luật bản quyền vốn được thiết kế để tạo ra: không cấm công nghệ, nhưng buộc công nghệ trả giá đúng cho nguyên liệu đầu vào là lao động sáng tạo của con người.

Liên hệ Việt Nam: khoảng trống cần được lấp bằng nghiên cứu

Việt Nam không áp dụng học thuyết fair use theo mô hình Hoa Kỳ. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam vận hành theo cơ chế liệt kê các trường hợp giới hạn, ngoại lệ đối với quyền tác giả — nghĩa là hành vi nào không nằm trong danh mục ngoại lệ thì về nguyên tắc phải xin phép và trả tiền bản quyền. Điều này khiến việc khai thác tác phẩm để huấn luyện mô hình AI tại Việt Nam đứng trước một khoảng trống pháp lý rõ rệt: chưa có quy định riêng, cũng chưa có án lệ.

Kinh nghiệm từ các phán quyết Mỹ vì thế có giá trị tham chiếu quan trọng, đặc biệt ở ba điểm: (i) phân biệt rạch ròi giữa nguồn dữ liệu hợp pháp và bất hợp pháp; (ii) thừa nhận thị trường cấp phép dữ liệu huấn luyện như một lợi ích được pháp luật bảo vệ; (iii) yêu cầu minh bạch về nguồn dữ liệu như tiền đề cho mọi lập luận miễn trừ.

Với vai trò là tổ chức nghiên cứu về sáng tạo và bản quyền, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định việc theo dõi, phân tích các án lệ quốc tế về AI và bản quyền là nhiệm vụ thường xuyên. VCDI khuyến nghị các doanh nghiệp công nghệ trong nước xây dựng quy trình rà soát nguồn gốc dữ liệu huấn luyện ngay từ đầu; đồng thời khuyến nghị các nhà sáng tạo, đơn vị xuất bản, hãng phim và tổ chức đại diện tập thể chủ động thiết lập cơ chế cấp phép dữ liệu — bởi một thị trường cấp phép tồn tại trên thực tế chính là bằng chứng mạnh nhất để chứng minh thiệt hại khi tranh chấp phát sinh.

Kết luận

Năm 2025 chưa khép lại toàn bộ tranh cãi về AI và bản quyền, nhưng đã chấm dứt giai đoạn mơ hồ khi mọi bên đều có thể viện dẫn luật theo cách có lợi cho mình. Tòa án đã bắt đầu vạch ranh giới — và ranh giới ấy nghiêng về nguyên tắc quen thuộc: sáng tạo của con người là tài sản, và mọi mô hình kinh doanh xây trên tài sản đó đều phải trả giá của nó.