Một bức tranh kỹ thuật số có thể được sao chép hoàn hảo hàng triệu lần chỉ trong vài giây, không mất chất lượng, không để lại dấu vết. Đó là nghịch lý lớn nhất của nền kinh tế sáng tạo số: tác phẩm càng dễ lan tỏa thì quyền của người tạo ra nó càng dễ bị bào mòn. Trong bối cảnh đó, blockchain được nhiều nhà nghiên cứu đặt lên bàn cân như một hạ tầng kỹ thuật có khả năng trả lại cho nghệ sĩ điều mà môi trường số đã lấy đi: bằng chứng, khả năng truy vết và dòng tiền.

Khi công nghệ sổ cái bước vào lãnh địa quyền tác giả

Theo sjaibt.org, nghiên cứu Blockchain-Enabled Copyright Protection for Digital Artists (công bố ngày 12/10/2025) phân tích blockchain như một cơ chế bảo vệ bản quyền số dành cho nghệ sĩ, dựa trên ba trụ cột kỹ thuật: NFT (token không thể thay thế), hợp đồng thông minh (smart contract) và sổ cái bất biến (immutable ledger). Ba yếu tố này được đặt trong mối liên hệ với những vấn đề cốt lõi của quyền tác giả trong môi trường số: truy xuất nguồn gốc tác phẩm, chứng minh quyền tác giả và tự động phân phối tiền bản quyền.

Cách tiếp cận này đáng chú ý ở chỗ nó không xem blockchain như một "phép màu" thay thế pháp luật, mà như một lớp hạ tầng ghi nhận và thực thi. Nói cách khác, blockchain giải quyết phần bằng chứng và phần vận hành, còn phần quyền vẫn thuộc về hệ thống pháp luật quốc gia và các điều ước quốc tế.

1. Sổ cái bất biến và bài toán chứng minh quyền tác giả

Trong tranh chấp bản quyền, câu hỏi thường trực là: ai tạo ra tác phẩm trước, và có gì chứng minh? Với tác phẩm số, dấu vết thời gian rất dễ bị làm giả hoặc bị xóa khi tệp tin đi qua nhiều nền tảng. Đặc tính bất biến của sổ cái blockchain cho phép gắn một bản ghi có mốc thời gian không thể chỉnh sửa hồi tố cho từng tác phẩm hoặc từng phiên bản của tác phẩm.

Điều này không tạo ra quyền tác giả — theo nguyên tắc của Công ước Berne mà Việt Nam là thành viên, quyền tác giả phát sinh từ thời điểm tác phẩm được định hình, không phụ thuộc thủ tục đăng ký. Nhưng nó tạo ra chứng cứ hỗ trợ có giá trị thực tiễn cao khi xảy ra tranh chấp, bổ trợ cho cơ chế đăng ký quyền tác giả truyền thống.

2. NFT và khả năng truy xuất nguồn gốc

NFT trong nghiên cứu được nhìn nhận ở chức năng gốc: một mã định danh duy nhất, gắn với một tác phẩm và một chuỗi lịch sử giao dịch công khai. Nhờ đó, mỗi lần tác phẩm đổi chủ, mỗi lần được cấp phép, dấu vết đều được lưu lại. Với thị trường mỹ thuật số vốn thiếu cơ chế xác thực nguồn gốc đáng tin cậy, đây là bước tiến đáng kể.

Tuy nhiên, cần một lưu ý nghiêm túc mà giới nghiên cứu và giới luật đều nhấn mạnh: sở hữu một NFT không đồng nghĩa với sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm được token hóa. NFT chứng minh chuỗi giao dịch, không tự động chuyển giao quyền sao chép, quyền làm tác phẩm phái sinh hay quyền truyền đạt tới công chúng. Phạm vi quyền được chuyển giao phải do hợp đồng xác định rõ.

3. Hợp đồng thông minh và dòng tiền bản quyền

Đây có lẽ là điểm hấp dẫn nhất đối với người sáng tạo. Hợp đồng thông minh cho phép mã hóa các điều khoản phân chia tiền bản quyền thành đoạn mã tự động thực thi: khi có giao dịch phát sinh, phần trăm thù lao được chuyển thẳng tới ví của tác giả, đồng tác giả hoặc các bên liên quan mà không cần trung gian đối soát thủ công.

Đối chiếu với thực tiễn Việt Nam, đây chính là điểm nghẽn lâu năm: nhiều nhạc sĩ, họa sĩ, nhà văn phản ánh việc theo dõi tác phẩm được khai thác ở đâu, bao nhiêu lượt, thu về bao nhiêu là gần như bất khả thi nếu không có tổ chức đại diện tập thể. Cơ chế tự động hóa dòng tiền, nếu được triển khai đúng, có thể rút ngắn khoảng cách giữa quyền trên giấy và tiền trong tài khoản.

Những giới hạn không nên bỏ qua

• Vấn đề "đầu vào": Blockchain đảm bảo dữ liệu sau khi ghi không bị sửa, nhưng không tự xác minh người ghi có thực sự là tác giả hay không. Kẻ đạo văn hoàn toàn có thể token hóa tác phẩm của người khác.
• Hiệu lực pháp lý: Giá trị chứng cứ của bản ghi blockchain và tính ràng buộc của hợp đồng thông minh phụ thuộc vào pháp luật từng quốc gia về giao dịch điện tử và chứng cứ.
• Tính lãnh thổ của quyền tác giả: Blockchain vận hành xuyên biên giới, trong khi quyền tác giả được bảo hộ theo lãnh thổ. Xung đột pháp luật là điều khó tránh.
• Rào cản tiếp cận: Chi phí, kỹ năng công nghệ và biến động thị trường tài sản mã hóa khiến phần lớn nghệ sĩ độc lập vẫn đứng ngoài cuộc.

Góc nhìn từ VCDI

Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) cho rằng blockchain nên được tiếp cận như công cụ bổ trợ cho hệ thống bảo hộ quyền tác giả, chứ không phải phương án thay thế. Ba hướng công việc cần song hành:

• Nâng cao nhận thức pháp lý cho cộng đồng sáng tạo, đặc biệt là phân biệt rạch ròi giữa quyền sở hữu token và quyền tác giả đối với tác phẩm.
• Nghiên cứu chuẩn hóa dữ liệu về tác phẩm và siêu dữ liệu tác giả, để bản ghi trên chuỗi có thể liên thông với hệ thống đăng ký và quản lý tập thể trong nước.
• Góp ý chính sách nhằm làm rõ giá trị chứng cứ của dữ liệu blockchain và tính ràng buộc của hợp đồng thông minh trong quan hệ cấp phép quyền tác giả.

Công nghệ không tự nó bảo vệ được người sáng tạo. Nhưng khi được đặt trong một khung pháp lý minh bạch và một hệ sinh thái dữ liệu chuẩn hóa, blockchain có thể trở thành lớp "chứng thư số" giúp nghệ sĩ Việt Nam bước ra thị trường toàn cầu với vị thế chủ động hơn — nơi mỗi lượt khai thác tác phẩm đều để lại dấu vết, và mỗi dấu vết đều có thể quy đổi thành thù lao xứng đáng.