Một con số vừa được UNESCO đưa ra đủ sức khiến cả ngành công nghiệp văn hóa toàn cầu phải dừng lại suy nghĩ: doanh thu của người sáng tạo có thể sụt giảm tới 24% vào năm 2028. Đây không phải là dự báo về một cuộc khủng hoảng kinh tế thông thường, mà là hệ quả được lượng hóa của làn sóng trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số đang tái định hình toàn bộ chuỗi giá trị sáng tạo.

Báo cáo Re|Shaping Policies for Creativity 2026 nói gì?

Theo unesco.org, báo cáo Re|Shaping Policies for Creativity 2026 vừa được công bố đã tập trung phân tích tác động của AI và quá trình số hóa đối với các ngành công nghiệp sáng tạo trên phạm vi toàn cầu. Điểm nhấn đáng chú ý nhất của báo cáo là dự báo về mức sụt giảm doanh thu lên tới 24% mà nghệ sĩ và người lao động trong lĩnh vực văn hóa có thể phải đối mặt vào năm 2028.

Đây là ấn phẩm thuộc chuỗi báo cáo toàn cầu định kỳ của UNESCO nhằm theo dõi việc thực thi Công ước 2005 về Bảo vệ và Phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa — văn kiện mà Việt Nam là quốc gia thành viên. Chuỗi báo cáo này có vai trò như một “bản đồ chính sách” cho các quốc gia, chỉ ra những khoảng trống pháp lý và thể chế cần được lấp đầy để bảo vệ người sáng tạo.

Vì sao doanh thu của người sáng tạo bị bào mòn?

Con số dự báo của UNESCO phản ánh một thực tế mà giới nghề đã cảm nhận rõ trong vài năm gần đây. Có thể nhận diện một số áp lực song song đang tác động lên thu nhập của người sáng tạo:

• Cạnh tranh từ nội dung do AI tạo sinh: Khi hình ảnh, nhạc nền, giọng đọc, bản dịch hay bài viết có thể được sản xuất hàng loạt với chi phí gần bằng không, mặt bằng giá cho lao động sáng tạo bị kéo xuống, đặc biệt ở phân khúc dịch vụ sáng tạo phổ thông.
• Dữ liệu huấn luyện không được cấp phép: Nhiều mô hình AI được huấn luyện trên kho tác phẩm có bản quyền mà tác giả không được hỏi ý kiến, không được ghi nhận và không được chia sẻ lợi ích — nghĩa là chính tài sản của người sáng tạo đang được dùng để tạo ra sản phẩm cạnh tranh với họ.
• Sự mất cân đối trong chuỗi phân phối số: Phần lớn giá trị gia tăng chảy về các nền tảng trung gian, trong khi tỷ lệ phân chia đến tay tác giả, nhạc sĩ, họa sĩ, nhà văn ngày càng mỏng.
• Thiếu vị thế thương lượng: Người sáng tạo phần lớn hoạt động tự do, không hợp đồng dài hạn, không tổ chức đại diện đủ mạnh, nên khó đàm phán các điều khoản về quyền và thù lao.

Không chỉ là câu chuyện kinh tế

Nếu thu nhập từ hoạt động sáng tạo không còn đủ nuôi sống người làm nghề, hệ quả sẽ vượt xa phạm vi kinh tế. Nghệ sĩ chuyển sang nghề khác, các loại hình đòi hỏi đầu tư dài hơi như văn học, phim tài liệu, âm nhạc truyền thống, mỹ thuật thực nghiệm sẽ thu hẹp trước tiên. Đa dạng biểu đạt văn hóa — mục tiêu cốt lõi mà UNESCO theo đuổi — vì thế bị đe dọa từ gốc.

Với các quốc gia đang phát triển, rủi ro còn lớn hơn. Khi thị trường nội dung số toàn cầu bị chi phối bởi một số ít nền tảng và mô hình AI đặt tại các trung tâm công nghệ lớn, các nền văn hóa nhỏ hơn dễ rơi vào vị thế cung cấp dữ liệu thô mà không nhận lại giá trị tương xứng.

Hàm ý chính sách cho Việt Nam

Việt Nam đang trong giai đoạn đẩy mạnh phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, với kỳ vọng đóng góp ngày càng lớn vào GDP. Dự báo của UNESCO là lời nhắc rằng tăng trưởng của ngành sẽ không tự nhiên chuyển hóa thành thu nhập cho người sáng tạo, nếu thiếu một khung thể chế bảo vệ họ. Một số hướng đi cần được ưu tiên:

• Minh bạch dữ liệu huấn luyện AI: Yêu cầu các nhà phát triển công bố nguồn dữ liệu có bản quyền được sử dụng, tạo cơ sở cho việc cấp phép và trả thù lao.
• Củng cố cơ chế quản lý tập thể quyền tác giả: Tổ chức đại diện tập thể hoạt động hiệu quả, minh bạch là công cụ thực tế nhất để cá nhân người sáng tạo có tiếng nói trước các nền tảng lớn.
• Bảo vệ trong quan hệ hợp đồng: Hạn chế các điều khoản chuyển nhượng toàn bộ quyền một lần với thù lao không tương xứng; hướng tới nguyên tắc thù lao công bằng và cơ chế điều chỉnh khi tác phẩm sinh lợi vượt dự kiến.
• Thống kê và đo lường: Không thể hoạch định chính sách nếu không có dữ liệu về thu nhập thực tế của người làm nghề sáng tạo trong nước.

Vai trò của VCDI

Là tổ chức nghiên cứu về phát triển sáng tạo và bản quyền, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định việc theo dõi, phân tích và chuyển hóa các khuyến nghị quốc tế như báo cáo của UNESCO thành đề xuất phù hợp với bối cảnh Việt Nam là một nhiệm vụ trọng tâm. VCDI chú trọng ba hướng công việc: nghiên cứu chính sách và pháp luật về quyền tác giả trong môi trường AI; phổ biến kiến thức bản quyền cho cộng đồng sáng tạo, đặc biệt là nghệ sĩ độc lập và người sáng tạo nội dung số; và kết nối giữa nhà quản lý, doanh nghiệp công nghệ với giới sáng tạo để tìm điểm cân bằng lợi ích.

Kết luận

Con số 24% mà UNESCO đưa ra không phải một định mệnh, mà là kịch bản sẽ xảy ra nếu khung chính sách đứng yên trong khi công nghệ tiếp tục tăng tốc. Khoảng thời gian từ nay đến 2028 là quãng thời gian đủ ngắn để tạo áp lực hành động, nhưng cũng đủ dài để một quốc gia kịp điều chỉnh luật pháp và xây dựng cơ chế bảo vệ người sáng tạo. Câu hỏi đặt ra không phải là AI có làm thay đổi ngành sáng tạo hay không, mà là ai sẽ được hưởng lợi từ sự thay đổi đó.