Trong bức tranh kinh tế sáng tạo toàn cầu đang biến động vì công nghệ số, nền tảng phân phối xuyên biên giới và những thay đổi trong thói quen tiêu dùng văn hóa, giới hoạch định chính sách cần một hệ quy chiếu chung để biết mình đang đứng ở đâu. Bộ báo cáo Re|Shaping Policies for Creativity của UNESCO từ lâu đã đóng vai trò đó — và ấn bản 2026 tiếp tục được giới thiệu như công cụ giám sát việc thực thi Công ước 2005 về bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa.

Một báo cáo, hai chức năng: giám sát và định hướng

Theo unesco.org, trang chính thức giới thiệu ấn bản 2026 của báo cáo Re|Shaping Policies for Creativity xác định đây là báo cáo giám sát thực thi Công ước 2005. Đây là điểm mấu chốt cần nhấn mạnh: báo cáo không phải một khảo sát thị trường đơn thuần, cũng không phải bảng xếp hạng quốc gia, mà là cơ chế theo dõi định kỳ xem các quốc gia thành viên đã chuyển hóa cam kết quốc tế thành chính sách nội địa đến đâu.

Cách tiếp cận này tạo ra hai giá trị song song. Thứ nhất là chức năng giám sát: đối chiếu thực tiễn chính sách của các quốc gia với các nghĩa vụ và khuyến nghị đã cam kết. Thứ hai là chức năng định hướng: từ dữ liệu tổng hợp, báo cáo phác họa những xu hướng chính sách đang định hình lại nền kinh tế sáng tạo toàn cầu, để mỗi quốc gia soi chiếu và điều chỉnh lộ trình của mình.

Vì sao Công ước 2005 vẫn là khung tham chiếu quan trọng

Công ước 2005 về bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa là một trong những điều ước quốc tế có ảnh hưởng sâu rộng nhất tới cách các quốc gia thiết kế chính sách văn hóa. Điểm đặc biệt của Công ước nằm ở chỗ nó thừa nhận tính lưỡng diện của hàng hóa và dịch vụ văn hóa — vừa mang giá trị kinh tế, vừa mang giá trị bản sắc và ý nghĩa xã hội — và vì thế không thể bị đối xử thuần túy như hàng hóa thương mại thông thường.

Hệ quả là các quốc gia thành viên có cơ sở pháp lý quốc tế để duy trì những chính sách hỗ trợ ngành văn hóa trong nước: từ ưu đãi cho sản xuất điện ảnh nội địa, cơ chế hỗ trợ nghệ sĩ, đến quy định về tỷ lệ nội dung địa phương trên các nền tảng. Với các nước có nền công nghiệp văn hóa đang phát triển như Việt Nam, đây là không gian chính sách đặc biệt có giá trị.

Những vấn đề mà một báo cáo giám sát cần trả lời

Bản chất của một chu kỳ giám sát là đặt câu hỏi đúng. Trong bối cảnh hiện nay, những câu hỏi mà cộng đồng chính sách văn hóa quốc tế quan tâm bao gồm:

• Môi trường số: các nền tảng trực tuyến đang phân phối phần lớn nội dung văn hóa toàn cầu. Chính sách quốc gia có theo kịp để bảo đảm tính đa dạng của nội dung được tiếp cận và thù lao công bằng cho người sáng tạo hay không?
• Vị thế của nghệ sĩ: điều kiện lao động, an sinh xã hội, tự do sáng tạo và khả năng sống được bằng nghề của người làm sáng tạo.
• Dòng chảy thương mại văn hóa: mức độ cân bằng trong trao đổi hàng hóa, dịch vụ văn hóa giữa các khu vực, đặc biệt là cơ hội cho các nước đang phát triển.
• Quản trị có sự tham gia: vai trò của xã hội dân sự, hiệp hội nghề nghiệp và các tổ chức nghiên cứu trong quá trình xây dựng chính sách văn hóa.

Chính vì vậy, trang giới thiệu của UNESCO được xem là điểm khởi đầu hữu ích để tra cứu bối cảnh, phạm vi và các chủ đề chính của báo cáo trước khi đi sâu vào nội dung chi tiết.

Liên hệ với môi trường bản quyền và sáng tạo tại Việt Nam

Khung giám sát của UNESCO và hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ là hai trụ cột bổ trợ nhau. Công ước 2005 tạo không gian chính sách để nhà nước hỗ trợ ngành văn hóa; luật bản quyền tạo cơ chế thị trường để người sáng tạo thu được giá trị từ tác phẩm. Thiếu một trong hai, hệ sinh thái sáng tạo đều khập khiễng: có chính sách hỗ trợ mà không thực thi được quyền tác giả thì dòng tiền không quay về với nghệ sĩ; ngược lại, có luật tốt mà thiếu chính sách phát triển ngành thì thị trường nội địa khó đủ quy mô để nuôi sống lực lượng sáng tạo.

Đối chiếu với thực tiễn Việt Nam, các chủ đề mà một báo cáo giám sát toàn cầu quan tâm đều là những vấn đề đang được thảo luận sôi nổi trong nước: bảo vệ quyền tác giả trên môi trường số, cơ chế phân phối và thu tiền bản quyền qua các tổ chức đại diện tập thể, chính sách hỗ trợ điện ảnh và âm nhạc nội địa, cũng như điều kiện hành nghề của nghệ sĩ tự do.

Vai trò của VCDI

Với chức năng nghiên cứu về sáng tạo và bản quyền, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) nhìn nhận các chu kỳ giám sát quốc tế như một nguồn tham chiếu phương pháp luận đáng giá. Cụ thể, VCDI có thể đóng góp ở ba hướng:

• Chuyển ngữ và diễn giải các khung khái niệm, bộ chỉ báo chính sách quốc tế sang ngữ cảnh Việt Nam, giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp sáng tạo hiểu đúng chuẩn mực toàn cầu.
• Xây dựng dữ liệu về hoạt động bản quyền và công nghiệp văn hóa trong nước — nền tảng cho mọi báo cáo giám sát có chất lượng.
• Kết nối các bên liên quan: nhà nước, nghệ sĩ, hiệp hội, nền tảng công nghệ và giới học thuật, đúng theo tinh thần quản trị văn hóa có sự tham gia.

Kết luận

Giá trị lớn nhất của một báo cáo giám sát không nằm ở con số mà ở kỷ luật tự đánh giá mà nó tạo ra. Khi mỗi quốc gia phải định kỳ nhìn lại chính sách văn hóa của mình theo một khung chung, những khoảng trống sẽ lộ diện và việc cải cách trở nên có căn cứ hơn. Với Việt Nam — nơi công nghiệp văn hóa được xác định là động lực tăng trưởng mới và hệ thống bảo hộ quyền tác giả đang được củng cố — việc theo dõi sát các chu kỳ báo cáo như Re|Shaping Policies for Creativity là cách hiệu quả để không đi lệch khỏi dòng chảy chính sách toàn cầu.