Một con số vừa được công bố có thể khiến nhiều người trong giới sáng tạo phải nhìn lại: doanh thu bản quyền âm nhạc tại Việt Nam trong năm 2025 đã vượt mốc 424 tỷ đồng, tăng khoảng 8% so với năm 2024. Với một lĩnh vực mà cách đây chưa lâu vẫn còn bị xem là "khó thu", "khó đòi", đây không đơn thuần là một dòng thống kê tài chính, mà là chỉ dấu cho thấy quyền tác giả âm nhạc đang dần được nhìn nhận như một tài sản kinh tế thực thụ.

Con số nói lên điều gì?

Theo vcpmc.org, doanh thu bản quyền âm nhạc Việt Nam năm 2025 đạt hơn 424 tỷ đồng, tương ứng mức tăng 8% so với năm trước đó. Đây là số liệu do Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) — tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả trong lĩnh vực âm nhạc — công bố.

Ở góc độ ngành, mức tăng trưởng 8% mang nhiều hàm ý hơn bản thân tỷ lệ phần trăm:

• Tăng trưởng dương liên tục cho thấy hoạt động cấp phép và thu tiền bản quyền không còn phụ thuộc vào các đợt "chiến dịch" đơn lẻ, mà đang vận hành theo một cơ chế tương đối ổn định.
• Quy mô trên 400 tỷ đồng đưa bản quyền âm nhạc trở thành một dòng tiền có ý nghĩa trong bức tranh công nghiệp văn hóa, đủ để tác động tới thu nhập của hàng nghìn nhạc sĩ, tác giả.
• Sự thừa nhận từ thị trường: mỗi đồng thu được đều gắn với một hợp đồng cấp phép, tức là bên sử dụng tác phẩm đã chấp nhận trả tiền thay vì khai thác miễn phí.

Từ "xin phép" đến "mua quyền": chuyển động về nhận thức

Trong nhiều năm, câu chuyện bản quyền âm nhạc ở Việt Nam thường được kể dưới dạng tranh chấp: quán cà phê phát nhạc không trả phí, khách sạn dùng nhạc nền chưa xin phép, chương trình biểu diễn bỏ sót nghĩa vụ với tác giả. Việc doanh thu bản quyền tăng đều đặn cho thấy khung ứng xử đang dịch chuyển từ "đối phó" sang "tuân thủ có kế hoạch".

Sự dịch chuyển này có nền tảng pháp lý rõ ràng. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam ghi nhận quyền tác giả bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản, trong đó quyền tài sản cho phép tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả được hưởng lợi ích vật chất khi tác phẩm được biểu diễn, sao chép, truyền đạt tới công chúng. Tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả ra đời chính để giải bài toán chi phí giao dịch: một nhạc sĩ đơn lẻ gần như không thể đi đàm phán với hàng chục nghìn điểm sử dụng nhạc trên cả nước.

Vai trò của môi trường số

Không thể bỏ qua bối cảnh: âm nhạc ngày nay được tiêu thụ chủ yếu trên nền tảng số — ứng dụng nghe nhạc trực tuyến, mạng xã hội, video ngắn, karaoke online. Môi trường số vừa tạo ra thách thức (khó kiểm soát hành vi sao chép, sử dụng lan truyền), vừa mở ra cơ hội (dữ liệu sử dụng minh bạch hơn, có thể đo đếm, đối soát và phân phối tiền bản quyền chính xác hơn so với thời kỳ chỉ có phát thanh, truyền hình và biểu diễn trực tiếp).

Nói cách khác, công nghệ số hóa việc khai thác tác phẩm cũng đồng thời số hóa việc chứng minh hành vi khai thác — và đó là điều kiện tiên quyết để một hệ thống thu phí bản quyền vận hành hiệu quả.

Những vấn đề còn để ngỏ

Dù vậy, cần nhìn con số 424 tỷ đồng một cách tỉnh táo. Nếu đặt cạnh quy mô dân số, số lượng cơ sở kinh doanh sử dụng nhạc và lượng người dùng nền tảng nghe nhạc tại Việt Nam, dư địa khai thác hợp pháp vẫn còn rất lớn. Một số điểm nghẽn thường được nhắc tới trong ngành:

• Tính minh bạch trong phân phối: người sáng tác cần biết rõ tác phẩm của mình được sử dụng ở đâu, bao nhiêu lần, và tiền được chia theo nguyên tắc nào.
• Xác định chủ sở hữu quyền: nhiều tác phẩm có đồng tác giả, có chuyển nhượng một phần quyền, dẫn tới tranh chấp khi phân chia lợi ích.
• Ranh giới quyền tác giả và quyền liên quan: cùng một bản ghi âm có thể liên quan tới tác giả ca khúc, người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi — ba nhóm chủ thể với ba cơ chế hưởng lợi khác nhau.
• Ứng xử với nội dung do AI tham gia tạo lập: khi công cụ trí tuệ nhân tạo can dự vào quá trình sáng tác, việc xác định tư cách tác giả và phạm vi bảo hộ trở nên phức tạp.

Góc nhìn từ VCDI

Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) cho rằng số liệu doanh thu bản quyền là một trong những chỉ báo hữu ích nhất để đánh giá "sức khỏe" của công nghiệp văn hóa. Khác với doanh thu phòng vé hay lượt xem — vốn phản ánh mức độ tiêu thụ — doanh thu bản quyền phản ánh mức độ tôn trọng quyền trong chuỗi giá trị sáng tạo.

Từ góc độ nghiên cứu, VCDI xác định một số hướng cần được quan tâm trong giai đoạn tới:

• Xây dựng và chuẩn hóa cơ sở dữ liệu tác phẩm, gắn định danh cho tác phẩm và chủ thể quyền, làm nền tảng cho đối soát tự động.
• Nâng cao nhận thức pháp lý cho bên sử dụng, đặc biệt là hộ kinh doanh nhỏ, nhà sáng tạo nội dung cá nhân — nhóm thường vi phạm do thiếu hiểu biết hơn là cố ý.
• Nghiên cứu mô hình cấp phép linh hoạt phù hợp với các hình thức khai thác mới trên nền tảng số và nội dung ngắn.
• Kết nối thực tiễn Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế về quản lý tập thể quyền tác giả, bảo đảm quyền lợi của tác giả Việt khi tác phẩm được khai thác ở nước ngoài và ngược lại.

Kết luận

Mốc 424 tỷ đồng của năm 2025 là một cột mốc đáng ghi nhận, nhưng ý nghĩa lớn hơn nằm ở xu hướng: bản quyền âm nhạc đang chuyển từ câu chuyện đạo đức nghề nghiệp sang câu chuyện kinh tế có thể đo đếm được. Khi người sáng tác nhìn thấy tác phẩm của mình tạo ra dòng thu nhập ổn định, động lực đầu tư cho sáng tạo mới sẽ được củng cố. Đó chính là vòng tuần hoàn mà bất kỳ nền công nghiệp văn hóa trưởng thành nào cũng cần: sáng tạo — được bảo hộ — được trả tiền — tái đầu tư sáng tạo.