Một bức tranh số được bán dưới dạng NFT với giá hàng chục nghìn đô la. Người mua hân hoan tuyên bố mình đã "sở hữu" tác phẩm. Nhưng câu hỏi tưởng chừng đơn giản — sở hữu cái gì? — lại là điểm mù lớn nhất của cả thị trường. Đó chính là vấn đề trung tâm được Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ (U.S. Copyright Office) đặt ra trong nghiên cứu về token không thể thay thế (Non-Fungible Token – NFT).

Khi "mua NFT" không đồng nghĩa với "mua bản quyền"

Theo copyright.gov, tài liệu nghiên cứu của Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ ghi nhận một mối lo ngại được phản ánh rộng rãi: người mua và người bán NFT thường không hiểu rõ các quyền sở hữu trí tuệ có liên quan đến giao dịch mà họ tham gia. Đây không phải là nhận định mang tính kỹ thuật hẹp, mà là cảnh báo về một khoảng trống nhận thức mang tính hệ thống.

Về bản chất pháp lý, NFT là một chứng chỉ số được ghi nhận trên blockchain, trỏ tới một tài sản số nhất định. Việc nắm giữ token đó không tự động kéo theo việc chuyển giao quyền tác giả đối với tác phẩm được trỏ tới. Quyền sao chép, quyền làm tác phẩm phái sinh, quyền truyền đạt tới công chúng — những quyền tài sản cốt lõi của tác giả — chỉ được chuyển giao khi có thỏa thuận rõ ràng bằng văn bản giữa các bên. Nếu hợp đồng im lặng, mặc định là chủ sở hữu quyền tác giả vẫn giữ nguyên quyền của mình, còn người mua chỉ nắm một mã token.

Khoảng cách giữa kỳ vọng của thị trường và thực tế pháp lý này chính là nguồn gốc của phần lớn tranh chấp. Người mua tin rằng mình có toàn quyền khai thác thương mại; người bán đôi khi cũng không ý thức được rằng mình đang bán cái gì và giữ lại cái gì.

NFT như một công cụ tiếp tay cho xâm phạm

Nghiên cứu của Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ còn nêu một nguy cơ nghiêm trọng hơn: NFT có thể bị sử dụng để hỗ trợ hành vi xâm phạm quyền tác giả hoặc nhãn hiệu trong môi trường số.

Cơ chế xâm phạm ở đây khá dễ hình dung. Bất kỳ ai cũng có thể lấy một tác phẩm không thuộc quyền sở hữu của mình — tranh vẽ, ảnh chụp, nhân vật hoạt hình, thiết kế thời trang — rồi "đúc" (mint) thành NFT và rao bán trên các sàn giao dịch. Quá trình này thường không đi kèm khâu thẩm định quyền. Tương tự, việc gắn nhãn hiệu nổi tiếng lên một bộ sưu tập NFT có thể gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng về nguồn gốc và mối liên hệ tài trợ, thương mại.

Điều khiến tình huống trở nên phức tạp là tính bất biến của blockchain. Một bản ghi đã được đưa lên chuỗi khối thì rất khó xóa bỏ. Ngay cả khi sàn giao dịch gỡ niêm yết, dấu vết giao dịch vẫn tồn tại. Thêm vào đó, tính xuyên biên giới và mức độ ẩn danh tương đối của các ví điện tử khiến việc xác định chủ thể vi phạm, xác định luật áp dụng và thi hành phán quyết trở thành thách thức thực sự đối với chủ sở hữu quyền.

Ý nghĩa đối với Việt Nam

Việt Nam chưa có khung pháp lý riêng cho NFT, song điều đó không có nghĩa các giao dịch này nằm ngoài vòng điều chỉnh của pháp luật sở hữu trí tuệ. Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành vẫn áp dụng đầy đủ đối với hành vi sao chép, phân phối, truyền đạt tác phẩm tới công chúng mà không được phép của chủ sở hữu quyền — bất kể hành vi đó diễn ra trên nền tảng công nghệ nào.

Từ nghiên cứu của Hoa Kỳ, có thể rút ra một số hàm ý thực tiễn cho cộng đồng sáng tạo trong nước:

• Tách bạch rõ hai lớp quyền: quyền đối với token và quyền đối với tác phẩm là hai thứ khác nhau. Mọi mô tả sản phẩm nên nêu minh bạch điều này.
• Hợp đồng phải nói rõ phạm vi chuyển giao: chuyển nhượng hay chỉ cấp phép sử dụng; phạm vi lãnh thổ, thời hạn, mục đích thương mại hay phi thương mại.
• Nghệ sĩ cần chủ động giám sát: chủ động rà soát các sàn giao dịch để phát hiện tác phẩm của mình bị "đúc" trái phép, và sử dụng quy trình khiếu nại của nền tảng.
• Doanh nghiệp cần bảo vệ nhãn hiệu: đăng ký bảo hộ cho các nhóm hàng hóa, dịch vụ liên quan đến sản phẩm kỹ thuật số nếu có kế hoạch hiện diện trong không gian số.
• Người mua cần thẩm định trước khi xuống tiền: kiểm tra danh tính người bán, lịch sử tác phẩm và điều khoản cấp phép đi kèm.

Vai trò của VCDI

Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định việc phổ biến kiến thức pháp lý cho cộng đồng sáng tạo là nhiệm vụ then chốt, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ mới liên tục xuất hiện và làm xáo trộn những khái niệm sở hữu tưởng như đã ổn định.

Bài học lớn nhất từ nghiên cứu của Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ không nằm ở kỹ thuật blockchain, mà ở chất lượng thông tin trong giao dịch. Khi các bên không hiểu mình đang mua bán quyền gì, thị trường tất yếu sinh ra tranh chấp, mất niềm tin và cuối cùng là suy giảm giá trị. VCDI đồng hành cùng tác giả, nhà sáng tạo và doanh nghiệp trong việc chuẩn hóa hợp đồng, minh bạch hóa điều khoản cấp phép và nâng cao năng lực tự bảo vệ quyền.

Kết luận

NFT là một phương thức xác lập và lưu thông giá trị số đầy tiềm năng, nhưng công nghệ không thể thay thế pháp luật. Một dòng mã trên blockchain không tự nó tạo ra quyền tác giả, cũng không tự nó xóa bỏ quyền của người sáng tạo thật sự. Cảnh báo từ Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ là lời nhắc cần thiết: đổi mới công nghệ chỉ bền vững khi đi cùng sự minh bạch pháp lý và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.